|
Πόσες
φορές την ημέρα προσέχετε τους συνδετήρες που έχετε πάνω στο γραφείο
σας ή σε κάποιο συρτάρι του; Καμιά. Απλώς, όταν τους χρειαστείτε,
κάνετε μερικές μηχανικές κινήσεις: απλώνετε το χέρι –ξέρετε πού
βρίσκονται-- πιάνετε έναν δυο απ’ αυτούς και συνδέετε τις σελίδες.
Την ίδια αντιμετώπιση έχουν και οι
Σύνδεσμοι. Ποτέ δεν τους προσέχουμε ιδιαίτερα. Και όταν τους
χρησιμοποιούμε, μας ενδιαφέρει μόνο να κάνουμε τη δουλειά μας: να
συνδέσουμε φράσεις και προτάσεις. Τίποτα περισσότερο.
Οι σύνδεσμοι όμως είναι κάτι παραπάνω από… συνδετήρες: Είναι μια
πηγή γνώσης που μας φέρνει κοντά, τόσο στη λογική της γλώσσας,
όσο και στη γλώσσα της Λογικής. Και μη βιαστείτε να πείτε
πάλι ότι όλα αυτά αφορούν τους φιλολόγους! Διαβάστε οποιοδήποτε
βιβλίο Λογικής.
Δεν σας αρέσει αυτή η λύση; Διαβάστε ένα βιβλίο που αναφέρεται σε
γλώσσες προγραμματισμού· ένα βιβλίο σχετικό με την Αναπαράσταση
της Γνώσης σε ηλεκτρονικό υπολογιστή (Knowledge Representation)
ή με την τεχνητή νοημοσύνη: Θα διαπιστώσετε ότι δεν μπορείτε
να προχωρήσετε αν δεν έχετε κατανοήσει τον ρόλο που παίζουν οι
σύνδεσμοι.
Τα είδη των
συνδέσμων
1. Συμπλεκτικοί: και, ούτε,
μήτε.
2. Διαζευκτικοί: ή, ή-ή, είτε, είτε-είτε, είτε-ή.
3. Αντιθετικοί: αλλά, παρά, όμως, ωστόσο, ενώ, αν και, μόνο
(που), μα (χρησιμοποιείται κυρίως στον προφορικό λόγο), εντούτοις,
μολαταύτα, εκεί που, (κι) έπειτα, εξάλλου, μάλιστα.
4. Συμπερασματικοί: λοιπόν, ώστε, άρα, έτσι, που, έπειτα,
τότε, ύστερα, επομένως.
5. Επεξηγηματικός: δηλαδή.
6. Ειδικοί: ότι, πως, που.
7. Χρονικοί: όταν, σαν, ενώ, καθώς, κάθε που, αφού, αφότου,
πριν (να), μόλις, προτού, προτού, ώσπου, ωσότου, όσο που, εφόσον,
άμα, εκεί που (= μόλις), ευθύς ως.
8. Αιτιολογικοί: επειδή, αφού, καθώς, διότι, μια και, μια
που.
9. Υποθετικοί: αν, εάν, (άμα, σαν).
10. Τελικοί: να, για να.
11. Αποτελεσματικοί: ώστε, ώστε να, έτσι που, που, (για να).
12. Διστακτικοί ή ενδοιαστικοί: μη(ν), μήπως.
13. Εναντιωματικοί / παραχωρητικοί: αν και, μολονότι,
μόλο που, παρ’ όλο που, και που, και ας, και αν, και αν ακόμη, ακόμη
και αν, έστω και αν, παρ’ ότι, ενώ, και που, και ας.
Οι δύο κατηγορίες
συνδέσμων
Ανάλογα με το είδος της σύνδεσης,
μπορούμε να κατατάξουμε τους συνδέσμους (τα είδη που είδαμε
προηγουμένως) σε δύο βασικές κατηγορίες: Τους ΠΑΡΑΤΑΚΤΙΚΟΥΣ και τους
ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΟΥΣ.
Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι
συνδέουν ισοδύναμες φράσεις και προτάσεις (κύριες με κύριες,
και δευτερεύουσες με δευτερεύουσες).
Οι υποτακτικοί σύνδεσμοι «εισάγουν» δευτερεύουσες προτάσεις.
Ονομάζονται «υποτακτικοί», επειδή οι προτάσεις που εισάγουν
«υποτάσσονται» σε κάποια Κύρια.
Στους συνδέσμους θα πρέπει να
συμπεριλάβουμε μερικές προθετικές και επιρρηματικές φράσεις, οι
οποίες συμπεριφέρονται όπως οι σύνδεσμοι. Και τούτο, επειδή συνδέουν
προτάσεις ή μεγαλύτερα τμήματα κειμένου, δηλαδή παραγράφους και
ενότητες.
Ο καλός Θεός
βρίσκεται στις… λεπτομέρειες
1. Η διαδοχική σύνδεση Δευτερευουσών
(εξαρτημένων) προτάσεων με υποτακτικούς συνδέσμους ονομάζεται
ΔΙΑΔΟΧΙΚΗ ΥΠΟΤΑΞΗ.
• Είναι λάθος να πιστεύεις
ότι οι σεισμολόγοι γνωρίζουν πότε ακριβώς θα γίνει ένας σεισμός.
• Να του πεις ότι είναι καιρός να συναντηθούμε.
2. Οι συμπλεκτικοί σύνδεσμοι συνδέουν τις προτάσεις καταφατικά και
αποφατικά. Η σύνδεση δηλαδή των προτάσεων είναι ΚΑΤΑΦΑΤΙΚΗ ή
ΑΠΟΦΑΤΙΚΗ.
Καταφατικά συνδέονται οι προτάσεις που ΔΕΝ περιέχουν καμιά άρνηση.
• Οδηγώ και σε σκέφτομαι.
Αποφατικά συνδέονται οι προτάσεις που περιέχουν (η μία ή και οι δύο)
άρνηση.
• Κοίτα με και μη μιλάς.
• Δεν είδε και δεν άκουσε τίποτα.
• Ούτε την είδα ούτε την ξέρω.
3. Η σύνδεση που γίνεται με τους αντιθετικούς συνδέσμους είναι δύο
ειδών: ΑΠΛΗ και ΕΠΙΔΟΤΙΚΗ.
Στην απλή αντιθετική σύνδεση, το περιεχόμενο της δεύτερης πρότασης
βρίσκεται σε αντιδιαστολή με αυτό της πρώτης.
• Ήρθα αλλά έλειπες.
• Σου μιλάω αλλά δεν μ’ ακούς.
Με την επιδοτική αντιθετική σύνδεση, εστιάζουμε την προσοχή
του ακροατή ή του αναγνώστη (δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση) στην πρόταση
ή τη φράση που βρίσκεται μετά τον αλλά.
• Όχι μόνο ήρθε, αλλά και έμεινε με
τις ώρες. (Εστιάζουμε την προσοχή στην πρόταση: αλλά και έμεινε με
τις ώρες).
• Όχι μόνο δεν ήρθε στο μάθημα, αλλά και δεν τηλεφώνησε.
(Εστιάζουμε την προσοχή στην πρόταση: αλλά και δεν τηλεφώνησε).
• Όχι μόνο πήγε στο χωριό του, αλλά και δεν έφυγε ποτέ πια από κει.
• Όχι μόνο δεν ήρθε να με βοηθήσει, αλλά και με κορόιδευε που ήμουν
ανεβασμένος στο δέντρο.
• Όχι μόνο να ξανάρθεις, αλλά και να μείνεις κοντά μου για πάντα.
• Όχι μόνο να μην πας να τον δεις, αλλά ούτε και να του
τηλεφωνήσεις.
• Όχι μόνο να φύγεις, αλλά και να μην ξαναπατήσεις εδώ!
• Όχι μόνο να μη διαμαρτύρεσαι, αλλά και να λες κι ευχαριστώ που σε
βοηθάω.
Ο σύνδεσμος που
1. Ο συμπερασματικός ή αποτελεσματικός σύνδεσμος που εισάγει
κατά κανόνα Δευτερεύουσα συμπερασματική ή αποτελεσματική πρόταση.
ΔΕΝ πρέπει βέβαια να τον συγχέουμε με την αναφορική αντωνυμία που.
• Ήταν τόσο όμορφη, που όλοι
την κοιτούσαν. (Αποτελεσματικός).
• Οι τοίχοι στο διαμέρισμά μας είναι τόσο λεπτοί, που όταν κάνω
μια ερώτηση στη γυναίκα μου παίρνω τέσσερις διαφορετικές απαντήσεις.
(Αποτελεσματικός).
• Είναι τόσο σημαντικός ο
ρόλος της ισότητας στο δημοκρατικό πολίτευμα, που κανείς δεν μπορεί
να τον παραβλέψει. (Συμπερασματικός).
Ο σύνδεσμος
ώστε
1. Όταν ο σύνδεσμος ώστε βρίσκεται μετά από τελεία και άνω
τελεία,
εισάγει Κύρια συμπερασματική πρόταση.
--- Θέλω να μου δανείσεις
χρήματα.
--- Ώστε δεν έχεις τίποτα; Κι εγώ που νόμιζα πως είσαι
πλούσιος…
2. Όταν ο σύνδεσμος ώστε συνοδεύεται από το μόριο να (ώστε να),
εισάγει Δευτερεύουσα αποτελεσματική πρόταση.
Η πρόταση αυτή μπορεί
• Μου είπε τόσα ψέματα,
ώστε να μην τον πιστεύω πια.
3. Με τους υπόλοιπους συμπερασματικούς συνδέσμους δεν υπάρχει κανένα
πρόβλημα: Εισάγουν μόνο Κύριες συμπερασματικές προτάσεις.
Πολιτική είναι η τέχνη
τού να μοιράζεις μια πίτα με τέτοιο τρόπο,
ώστε να πιστεύει ο
καθένας ότι έχει πάρει το μεγαλύτερο κομμάτι.
LUDVICH ERCHARD (Λούντβιχ Έρκαρντ)
Η διαφορά των
(τελικών) συνδέσμων να και για να
Με τον τελικό σύνδεσμο για
να εκφράζουμε σκοπό (τέλος, στην αρχαία ελληνική σημαίνει
σκοπός).
Με τον σύνδεσμο να εκφράζουμε
άλλοτε σκοπό και άλλοτε επιθυμία-βούληση. Θα πρέπει βέβαια να
προσέχουμε τη σημασία του ρήματος της Κύριας πρότασης. Ο τελικός
σύνδεσμος έχει βουλητική σημασία, όταν το ρήμα της πρότασης εκφράζει
επιθυμία ή προσταγή.
• Πιες καφέ για να μη σε
πάρει ο ύπνος (σκοπός).
• Ήρθα να σε δω (σκοπός).
• Θέλω να σε ξαναδώ (επιθυμία).
• Θέλει να μάθω τα λάθη του (επιθυμία)
για να μην κάνω κι εγώ τα ίδια (σκοπός).
Η διαφορά
Συμπερασματικών και Αποτελεσματικών προτάσεων
Δημιουργείται συνήθως η εντύπωση πως
οι λέξεις συμπέρασμα και αποτέλεσμα είναι συνώνυμες·
ότι είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Είναι επόμενο λοιπόν να
συγχέονται όχι μόνο οι αποτελεσματικοί με τους συμπερασματικούς
συνδέσμους, αλλά και οι αποτελεσματικές με τις συμπερασματικές
προτάσεις.
Η σύγχυση αυτή επιτείνεται από το
γεγονός ότι οι σύνδεσμοι ώστε και που, οι οποίοι εισάγουν αυτές τις
προτάσεις, είναι ταυτόχρονα συμπερασματικοί και αποτελεσματικοί.
Αν εξηγήσουμε όμως τι σημαίνει συμπέρασμα και τι αποτέλεσμα, θα
είναι εύκολο να καταλάβετε τη διαφορά που υπάρχει τόσο μεταξύ αυτών
των δύο λέξεων, όσο και μεταξύ των συμπερασματικών και των
αποτελεσματικών προτάσεων.
Συμπέρασμα. Είναι μια κρίση, μια γνώμη, που διατυπώνουμε
οργανώνοντας μια σειρά από προτάσεις, οι οποίες έχουν σκοπό να
φανερώσουν --να αποδείξουν-- την ορθότητά της.
Αποτέλεσμα είναι ένα γεγονός, το οποίο θεωρούμε κατάληξη ενός άλλου
γεγονότος ή μιας σειράς γεγονότων.
Ας δούμε τώρα κάθε μια λέξη χωριστά.
Συμπέρασμα
Σας αρέσει το ψητό αρνί;
Μήπως προτιμάτε το γιουβέτσι;
Σας αρέσει η μαγειρίτσα;
Σας αρέσει ο πατσάς;
Όπως και αν απαντήσετε σ’ αυτές τις ερωτήσεις (εκτός κι αν πείτε ότι
δεν έχετε δοκιμάσει ποτέ αυτά τα εδέσματα), έχετε εκφράσει μια
κρίση, μια γνώμη.. Μπορεί να απαντήσετε μονολεκτικά (με μια
ελλειπτική πρόταση): με ένα ναι ή με ένα όχι. Θυμηθείτε όμως ότι
γύρω από το ναι και το όχι εννοείται μια ολόκληρη πρόταση:
Όχι, δεν μου αρέσει το ψητό
αρνί.
Ναι, μου αρέσει ο πατσάς.
Σε περίπτωση που σας ρωτήσουν γιατί δεν σας αρέσει ή γιατί
σας αρέσει ο πατσάς, είναι βέβαιο ότι θα έχετε να παρουσιάσετε
μια ή περισσότερες προτάσεις, οι οποίες θα δείχνουν τον λόγο ή τους
λόγους που σας οδήγησαν σ’ αυτό το συμπέρασμα: να σας αρέσει
ή να μην σας αρέσει το εν λόγω έδεσμα.
Το πρόβλημα δεν είναι
το αν διατυπώνουμε τη γνώμη μας ελεύθερα,
αλλά το αν η γνώμη που διατυπώνουμε
είναι δική μας.
ΕΡΙΧ ΦΡΟΜ
Αν νομίζετε λοιπόν πως διατυπώνουμε
κρίσεις –πως εκφράζουμε τη γνώμη μας– μόνο όταν γράφουμε ή όταν
«συζητάμε σοβαρά», κάνετε λάθος!
Γνώμη έχουμε και γνώμη διατυπώνουμε συνεχώς και για τα πάντα –ειδικά
εμείς οι Έλληνες. Και καλά κάνουμε. Το πρόβλημα όμως είναι πόσο
γνωρίζουμε το θέμα για το οποίο εκφέρουμε γνώμη· πόσο έχουμε
ασχοληθεί μ’ αυτό· πόσο το έχουμε μελετήσει· αν έχουμε τη δυνατότητα
να αποδείξουμε –με το κατάλληλο επιχείρημα-- ότι είναι βάσιμη. Και
το σημαντικότερο: αν η γνώμη που διατυπώνουμε είναι δική μας ή
προϊόν υποβολής.
Με άλλα λόγια, με τις συμπερασματικές προτάσεις διατυπώνουμε
μια κρίση –μια γνώμη– η οποία προκύπτει λογικά από μια ή
περισσότερες προτάσεις που προηγήθηκαν με σκοπό να την στηρίξουν· να
δείξουν ότι η γνώμη μας (αυτή που περιέχει η συμπερασματική
πρόταση) δεν είναι αυθαίρετη.
Στο παράδειγμα που ακολουθεί, βλέπετε
με υπογραμμισμένους τους συμπερασματικούς συνδέσμους και τις
συμπερασματικές προτάσεις που εισάγουν.
• … Ορισμένες μαθηματικές
ιδέες παίζουν τόσο σημαντικό ρόλο στον κόσμο μας, που είναι αδύνατον
να μείνουν στην αφάνεια: οι αριθμοί αποτελούν ένα εξαιρετικό
παράδειγμα. Αν δεν είχαμε την ικανότητα, λόγου χάρη, να
πολλαπλασιάζουμε την τιμή κάθε αβγού επί τον συνολικό αριθμό τους,
για να υπολογίσουμε πόσο κοστίζουν, ούτε καν τρόφιμα δεν θα
μπορούσαμε να αγοράσουμε. Γι’ αυτό διδάσκουμε την αριθμητική. Σε
όλους. Η άγνοιά της, όπως και η άγνοια της γραφής και της ανάγνωσης,
αποτελούν σοβαρότατο μειονέκτημα στη σύγχρονη εποχή.
Ian Stewart (Ιάν Στιούαρτ), Οι
αριθμοί της Φύσης.
Λέμε συνήθως για ένα συμπέρασμα:
• Οδηγούμαι στο
συμπέρασμα.
• Καταλήγω στο συμπέρασμα.
• Είναι σωστό το συμπέρασμά σου.
• Αυτό το συμπέρασμα είναι λανθασμένο.
• Βγάζω αυθαίρετα συμπεράσματα.
• Οδηγούμαι σε παράλογα συμπεράσματα.
• Βγάζω βιαστικά συμπεράσματα.
• Αυτά είναι πρόωρα συμπεράσματα.
Δοκιμάστε τώρα να αντικαταστήσετε, στις φράσεις που βλέπετε, τη λέξη
συμπέρασμα με τη λέξη αποτέλεσμα Αν εξαιρέσουμε τις αριθμητικές
πράξεις, σε καμιά άλλη περίπτωση δεν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ένα
αποτέλεσμα σωστό, αυθαίρετο, παράλογο, κτλ.
Για ποιο λόγο; Επειδή το αποτέλεσμα
αναφέρεται πάντα σε γεγονότα, σε πράξεις· ποτέ σε επιχειρήματα.
Τα γεγονότα λοιπόν δεν μπορούν να… καταλήξουν σε συμπεράσματα!
Αποτέλεσμα
Το αποτέλεσμα είναι κι αυτό ένα γεγονός· μια πραγματική
κατάσταση. Όταν παρουσιάζουμε ένα γεγονός, περιγράφουμε κάτι που
έγινε, κάτι που έχει γίνει, κάτι που γίνεται.
Η πρόταση λοιπόν που περιγράφει ένα αποτέλεσμα, ουσιαστικά
παρουσιάζει ένα γεγονός: είναι μια αποτελεσματική πρόταση. Αυτό
σημαίνει ότι η πρόταση που προηγείται παρουσιάζει ένα άλλο γεγονός,
το οποίο θεωρούμε αιτία.
Προσέξτε ότι οι περίοδοι και στα δύο
παραδείγματα εκφράζουν γεγονότα.
1. Χιόνισε τόσο πολύ, που
ήταν δύσκολο να κινηθεί το αυτοκίνητο.
2. Είπε τόσο άνοστα ανέκδοτο, ώστε δεν γέλασε κανείς.
|
