Άρης Γιαβρής

 

 

Η Γραμματική για Ταξιδιώτες

 

Από τη φράση στην πρόταση (στ)

  Έκφραση-Έκθεση
  Βιβλία
  Δημοσιεύσεις
  Ορθογραφία

  Γραμματική για Ταξιδιώτες

  Σύγχρονο Λεξιλόγιο
  Λογική
  Ρητορική
  Download
 
 

 

 

Το υποκείμενο και οι διαθέσεις των ρημάτων

Στις εικόνες που βλέπετε, το ανθρωπάκι συμβολίζει το υποκείμενο, και το βέλος την κατεύθυνση της δραστηριότητας που συμβολίζει το ρήμα.


 

 

Μέχρι τώρα, είδαμε το υποκείμενο να αποτελεί δράστη-αρχή ή δέκτη-κατάληξη της δραστηριότητας που συμβολίζει το ρήμα. Και στις δύο περιπτώσεις η δραστηριότητα του ρήματος έχει μια κατεύθυνση, που είτε αρχίζει από το υποκείμενο είτε καταλήγει σ’ αυτό.

 

Αυτές οι δύο βασικές κατευθύνσεις εκφράζονται από την ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ και την ΠΑΘΗΤΙΚΗ διάθεση αντιστοίχως.

Με ένα ρήμα στην ενεργητική διάθεση, δείχνουμε ότι το υποκείμενο ενεργεί, δρα, αποτελεί αφετηρία μιας δραστηριότητας. Δεν είναι απαραίτητο βέβαια αυτή η δραστηριότητα να έχει πάντα ένα αποδέκτη. Αν, για παράδειγμα, σας ρωτήσουν τι κάνετε αυτή τη στιγμή, μπορείτε να πείτε: Διαβάζω. Η δραστηριότητά σας δεν κατευθύνεται, δεν μεταβαίνει σε κανένα αντικείμενο. Λέτε απλώς τι κάνετε.

 

Αν όμως πείτε: Διαβάζω αυτό το υπέροχο βιβλίο, τότε η δραστηριότητά σας έχει έναν αποδέκτη-αντικείμενο: αυτό το υπέροχο βιβλίο. (Αν δεν παινέσουμε το σπίτι μας…).

Αυτό σημαίνει ότι ένα ρήμα ενεργητικής διάθεσης μπορεί να είναι ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΟ ή ΑΜΕΤΑΒΑΤΟ.
 

 

 

 

Όταν όμως επιλέγουμε ένα ρήμα στην παθητική διάθεση, δείχνουμε ότι το υποκείμενο δέχεται, μια δραστηριότητα. Σ’ αυτή την περίπτωση, αφετηρία της είναι το ποιητικό αίτιο. Το ανθρωπάκι-υποκείμενο στο οποίο κατευθύνεται το κόκκινο βέλος συμβολίζει τη… δυσαρέσκειά του, επειδή αποτελεί αποδέκτη μιας ενέργειας που κάποιος άλλος αποφάσισε.

Έχετε αναλογιστεί πόσες ώρες της ζωής μας περνάμε μπροστά στον καθρέφτη; Μάλλον όχι. Και καλά κάνετε. Τέτοιου είδους «στατιστικές» ενδιαφέρουν τα δελτία ειδήσεων ή εκείνους που δεν έχουν να κάνουν τίποτε σοβαρότερο στη ζωή τους.

 

Πάντως, ανεξάρτητα απ’ αυτά, ο καθρέφτης παίζει σημαντικό ρόλο στη ζωή μας. Καθρέφτης είναι μια επιφάνεια που ανακλά, που παρουσιάζει το είδωλό μας. Κοιταζόμαστε σ’ αυτόν κάθε φορά που πλενόμαστε, ντυνόμαστε, χτενιζόμαστε, ή στολιζόμαστε.

Τα ρήματα που προηγήθηκαν παρουσιάζουν μια δραστηριότητα του υποκειμένου η οποία επιστρέφει σ’ αυτό. Το υποκείμενο είναι αφετηρία και κατάληξη της δραστηριότητας του. Έτσι δικαιολογούνται το αυτάρεσκο βλέμμα (!) του υποκειμένου και το βέλος που επιστρέφει.

 

Αυτού του είδους τα ρήματα ανήκουν στη ΜΕΣΗ διάθεση. Και λέγεται μέση, επειδή συνδυάζει τις δύο προηγούμενες: την ενεργητική και την παθητική.

 

Εδώ, το ανθρωπάκι ―που συμβολίζει το υποκείμενο― βρίσκεται σε μια κατάσταση: Δεν δρα και δεν υφίσταται τη δραστηριότητα κάποιου άλλου. Αυτό σημαίνει ότι το υποκείμενο δεν αποτελεί αφετηρία και κατάληξη κάποιας δραστηριότητας. Τα ρήματα που δηλώνουν την κατάσταση του υποκειμένου βρίσκονται στην ΟΥΔΕΤΕΡΗ διάθεση. Σ’ αυτή την κατηγορία ανήκουν τα ρήματα κάθομαι, στέκομαι, νυστάζω, κοιμάμαι, πεινάω, διψάω, …

Τα ρήματα που ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία δηλώνουν:

1. Την απουσία δραστηριότητας από την πλευρά του υποκειμένου (όπως το κάθομαι) ή

2. Την αδυναμία του υποκειμένου να θέσει μια λειτουργία (βιολογική κατά κανόνα) υπό τον έλεγχό του.

Όταν, για παράδειγμα, λέμε διψάω ή πεινάω, ο οργανισμός μας μάς στέλνει συγκεκριμένα μηνύματα. Δεν έχουμε όμως τη δυνατότητα να ελέγξουμε τα κέντρα που προκαλούν την πείνα και τη δίψα.

 

 

Δραστηριότητες χωρίς υποκείμενο: Απρόσωπα ρήματα

Η εικόνα αδικεί τον πίνακα. Ο τίτλος του έργου είναι Η χιονοθύελλα (1842). Ο δημιουργός του, Joseph Mallord William Turner (Τζόζεφ Μάλορντ Ουίλιαμ Τέρνερ), είναι ίσως ο διασημότερος εκπρόσωπος του αγγλικού ρομαντισμού.

Αφορμή γι’ αυτό το έργο στάθηκε μια εμπειρία του ζωγράφου: Το πλοίο στο οποίο επέβαινε, ενώ πλησίαζε στο λιμάνι, έπεσε σε σφοδρή χιονοθύελλα. Στον πίνακα, σύννεφα—χιόνι—θάλασσα έχουν γίνει ένα. Η μανία των στοιχείων της φύσης είναι τέτοια, που το πλοίο έχει σχεδόν εξαφανιστεί.


Όλοι έχουμε δει καταιγίδα. Αναλογιστείτε πόσο απροστάτευτοι (και φοβισμένοι ίσως) νιώθουμε τη στιγμή που η φύση ξεσπάει πάνω μας ―με όλη της την ορμή― τις δυνάμεις που κρύβει. Είναι η στιγμή που αισθανόμαστε ότι τίποτε δεν εξαρτάται από τη θέλησή μας. Μπορούμε όμως να ελέγξουμε άλλα καιρικά φαινόμενα; Όχι.

Ενώ λοιπόν συλλαμβάνουμε τα φαινόμενα αυτά ως δραστηριότητες (και τα συμβολίζουμε με ρήματα), τα αποδίδουμε χωρίς υποκείμενο. Η εξήγηση είναι απλή. Παρ’ όλο που τα καιρικά-μετεωρολογικά φαινόμενα είναι δραστηριότητες, δεν υπάρχει πίσω από αυτές κάποια οντότητα που να τις επιλέγει και να τις κατευθύνει
· κάποια οντότητα που να αποτελεί την αφετηρία τους.

Τα ρήματα αυτά, που συμβολίζουν δραστηριότητα η οποία δεν πηγάζει από μια συνειδητή οντότητα, ονομάζονται ΑΠΡΟΣΩΠΑ.

Θυμηθείτε ότι η συμφωνία του ρήματος με το υποκείμενο προσδιορίζει την οντότητα που αποτελεί αφετηρία ή κατάληξη της δραστηριότητας του ρήματος.

  Βρέχει.
  Το πάει για βροχή.

  Άρχισε να βρέχει.
  Φαίνεται σαν να θέλει να βρέξει.

  Κάνει κρύο.
  Κάνει ζέστη.
  Βραδιάζει.
  Ξημερώνει.

 

 

Υπάρχουν όμως και άλλες περιπτώσεις που αποδίδονται με απρόσωπα ρήματα.

Υποθέστε ότι περπατάτε αμέριμνοι σ’ έναν κεντρικό δρόμο. Ξαφνικά, αρχίζει μια ασυνήθιστη κινητικότητα: Κάποιοι άνθρωποι τρέχουν αριστερά και δεξιά. Εσείς ανησυχείτε, εντείνετε την προσοχή σας και προσπαθείτε να εντοπίσετε την αιτία αυτής της αναταραχής.

Είστε βέβαιοι ότι κάτι συμβαίνει. Εδώ, δεν έχουμε ένα καιρικό φαινόμενο, αλλά μια ξαφνική (απροσδόκητη) μεταβολή στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Αγνοείτε την αφετηρία-αιτία αυτής της μεταβολής· την οντότητα ή τις οντότητες που την προκάλεσαν. Αυτό το κλίμα ανησυχίας ή αδιόρατης απειλής το αποδίδουμε συνήθως με φράσεις όπως:

 Κάτι τρέχει.
 Κάτι συμβαίνει.
 Κάτι γίνεται.
 Κάτι δεν πάει καλά.

 

Προηγούμενη σελίδα

Επόμενο κεφάλαιο

Powered by MagiCircle

 

Όροι Χρήσης

© Άρης Γιαβρής 1998-2010