|
 Μια
κρεμάστρα, δύο κρίκοι, και μια αλυσίδα.
Τι κοινό έχουν όλα αυτά; Είναι οι εικόνες που επιλέξαμε για να
παρουσιάσουμε το Ασύνδετο σχήμα, την Παράταξη και την
Υπόταξη: είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να
συνδέσουμε τις προτάσεις μέσα στην περίοδο, και τις φράσεις μέσα
στην πρόταση.
Ασύνδετο σχήμα
Στην εικόνα βλέπετε δύο κρίκους μιας αλυσίδας. Ξέρετε, αυτές τις
μεγάλες των πλοίων. Έτσι που βρίσκονται όμως, η μία δίπλα στην άλλη,
δεν σχηματίζουν αλυσίδα· είναι μια σειρά από κρίκους. Έχουν
όμως μερικά κοινά γνωρίσματα: Οι κρίκοι της αλυσίδας πρέπει να έχουν
όλοι την ίδια αντοχή· να είναι φτιαγμένοι από το ίδιο μέταλλο·
να έχουν τις ίδιες διαστάσεις. Θα πρέπει δηλαδή να υπάρχει ένα είδος
«ισότητας» μεταξύ τους. Όπως τοποθετούνται οι κρίκοι ο ένας δίπλα
στον άλλον, έτσι μπορούμε να τοποθετήσουμε προτάσεις και φράσεις τη
μία δίπλα στην άλλη.
Οι προτάσεις και οι φράσεις που διατάσσονται μ’ αυτόν τον τρόπο
είναι ομοειδείς και ισοδύναμες: Τοποθετούνται η μια
δίπλα στην άλλη, χωρίς παρατακτικούς συνδέσμους.
• Άνοιξε την πόρτα, περιεργάστηκε τον χώρο,
προχώρησε στο σαλόνι, κάθισε στη μεγάλη πολυθρόνα. (Ρηματικές
φράσεις-προτάσεις).
• Ήρθα, είδα, νίκησα. (Ρηματικές φράσεις-προτάσεις).
• Είπε ότι δεν είδε, ότι δεν άκουσε, ότι δεν κατάλαβε τίποτα.
(Δευτερεύουσες προτάσεις).
• Έγιναν διαδηλώσεις στην Κρήτη, στη Λάρισα, στη Θεσσαλονίκη,
στην Κόρινθο. (Προθετικές φράσεις).
• Οδηγούσε γρήγορα, νευρικά, τρελά. (Επιρρηματικές φράσεις).
• Ήταν ωραίος, ψηλός, δυνατός. (Επίθετα).
Αυτός ο τρόπος διάταξης προτάσεων και φράσεων ονομάζεται ΑΣΥΝΔΕΤΟ
ΣΧΗΜΑ.
Παρατακτική σύνδεση
Τι αλλάζει σ’ αυτή την εικόνα; Οι κρίκοι συνδέθηκαν. Τώρα πια έχουμε
μια αλυσίδα. Δεν έχουμε κρίκους στη σειρά. Ωστόσο, οι ιδιότητες που
αναφέραμε στο ασύνδετο σχήμα παραμένουν: Για να είναι χρήσιμη η
αλυσίδα, δεν μπορεί να υπάρχουν «αδύνατοι» κρίκοι. Όλοι πρέπει να
είναι το ίδιο ισχυροί· πρέπει να έχουν την ίδια αντοχή. Η «ισότητα»
πάνω απ’ όλα! Οι δεσμοί (ή, αν θέλετε, οι σύνδεσμοι) συνδέουν
κρίκους ίσης αντοχής.
Θεωρήστε ότι οι κρίκοι είναι προτάσεις και φράσεις, και οι δεσμοί
παρατακτικοί σύνδεσμοι. Τώρα πια έχουμε έναν άλλο τρόπο διάταξης
προτάσεων και φράσεων: την ΠΑΡΑΤΑΞΗ.
Παρατάσσουμε ομοειδείς και ισοδύναμες προτάσεις
(κύριες με κύριες, Δευτερεύουσες με Δευτερεύουσες) και φράσεις,
χρησιμοποιώντας για τη σύνδεσή τους
παρατακτικούς συνδέσμους (συμπλεκτικούς, αντιθετικούς,
διαζευκτικούς).
• Ήταν ψηλή και όμορφη. (Επίθετα).
• Χιόνισε στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα. (Προθετικές
φράσεις).
• Σ’ αγαπώ και σε σκέφτομαι. (Κύριες προτάσεις:
καταφατική σύνδεση).
• Διαβάζεις τώρα ή κοιμάσαι; (Κύριες προτάσεις).
• Της είπε ότι την αγαπά και ότι τη σκέφτεται.
(Δευτερεύουσες προτάσεις: καταφατική σύνδεση).
• Ούτε είδε ούτε άκουσε τίποτα. (Κύριες
προτάσεις: αποφατική σύνδεση).
• Είπε ότι δεν είδε και ότι δεν άκουσε τίποτα.
(Δευτερεύουσες προτάσεις: αποφατική σύνδεση).
• Όχι μόνο δεν ήρθε, αλλά και δεν τηλεφώνησε.
(Επιδοτική αντίθεση)
• Όχι μόνο ήρθε, αλλά και κάθισε με τις ώρες.
(Επιδοτική αντίθεση).
Υποτακτική σύνδεση (υπόταξη)
Στην εικόνα αυτή βλέπετε μια ξύλινη φορητή κρεμάστρα (ίσως τη
γνωρίζετε με το όνομα καλόγερος). Ας δούμε τι συμβαίνει εδώ. Κρεμάμε
τα ρούχα στους ξύλινους γάντζους του καλόγερου. Χωρίς αυτόν, θα
έπρεπε να τα ακουμπήσουμε σε κάποιο κρεβάτι,
σε κάποια καρέκλα
–οπουδήποτε.
Όλοι ξέρετε τι σημαίνει ακαταστασία!
Τα ρούχα κρέμονται, δηλαδή εξαρτώνται από τους γάντζους της
κρεμάστρας. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τις Δευτερεύουσες
προτάσεις: Ο ρόλος τους μέσα στην περίοδο είναι να εξαρτώνται από
μια Κύρια.
Η ΥΠΟΤΑΞΗ είναι ο τρόπος σύνδεσης των δευτερευουσών προτάσεων με τις
κύριες. Αυτή η υπόταξη ονομάζεται απλή.
Όταν όμως υποτάσσεται μια δευτερεύουσα σε μια άλλη δευτερεύουσα,
τότε υπόταξη ονομάζεται διαδοχική.
Οι δευτερεύουσες (εξαρτημένες) προτάσεις υποτάσσονται στις κύριες
--εξαρτώνται απ’ αυτές. Η σύνδεση γίνεται με τους υποτακτικούς
συνδέσμους.
• Φοβάμαι μήπως μειωθεί πολύ η τιμή της
Φούσκα ΑΕ. (Κύρια και Ενδοιαστική πρόταση).
• Κοιμάται ακόμη, γιατί χθες δούλευε μέχρι τις πέντε.
(Κύρια και Αιτιολογική πρόταση).
• Έβγαλε το πουκάμισό του επειδή έκανε ζέστη. (Κύρια και
Αιτιολογική πρόταση).
• Έβγαλε το πουκάμισό του, όταν διαπίστωσε ότι λείπει
ένα κουμπί. (Κύρια και Χρονική πρόταση).
• Χαίρομαι που ήρθες. (Κύρια και Αιτιολογική πρόταση).
• Πήγε να φέρει βοήθεια. (Κύρια και Τελική πρόταση).
• Οδηγούσε γρήγορα, για να προλάβει το τρένο. (Κύρια
και Τελική πρόταση).
• Το ανέκδοτο ήταν τόσο κρύο, που δεν γέλασε κανείς.
(Κύρια και Αποτελεσματική πρόταση).
• Αν χάσεις το θάρρος σου, χάνεις τα πάντα στη ζωή.
(Υποθετική και Κύρια πρόταση).
• Εμπόδια είναι αυτά τα τρομερά πράγματα που βλέπεις
όταν απομακρύνεις το βλέμμα από τους στόχους σου. (ΔΙΑΔΟΧΙΚΗ
ΥΠΟΤΑΞΗ: η χρονική πρόταση υποτάσσεται στην αναφορική).
1. Στην απλή υποτακτική σύνδεση, μια
δευτερεύουσα πρόταση (ΔΠ) «υποτάσσεται»-εξαρτάται από μια κύρια (ΚΠ).
Οι δύο προτάσεις (η κύρια και η δευτερεύουσα) δεν βέβαια ούτε
ομοειδείς ούτε ισοδύναμες.
2. Στη διαδοχική υπόταξη, συνδέονται
μόνο δευτερεύουσες προτάσεις (ΔΠ).
3. Στη διαδοχική υπόταξη, οι
δευτερεύουσες προτάσεις (ΔΠ) που συνδέονται μπορεί να είναι
ομοειδείς. ΔΕΝ είναι ποτέ ισοδύναμες.
Σχηματική παρουσίαση της
σύνδεσης των προτάσεων
|
